• ارسال شده در تاریخ : 1396-09-23 در دسته : دانش فرش


کهن ترین فرش دستباف جهان

قدیمی ترین فرش جهان که تاکنون شناخته شده است فرشی است موسوم به پازیریک. پازیریک نمونه کم‌یاب و زیبایی از شاهكارهای هنر فرش‌بافی ایران‌زمین می‌باشد، که با تکنیک بسیار بالا بافته شده است. این فرش در سال 1328 خورشیدی(1949 میلادی) توسط باستان شناسانی روس تبار به نام سرگی رودنکو  و گریازنوف در دره ای با همین نام در شمال کوهستان آلتایی روسیه کشف شد. این دره در جنوب سیبری مرکزی قرار دارد و باستان شناسان پازیریک را بر روی تابوت یکی از پادشاهان سکایی که جسدش مومیایی شده بود یافتند.

سکاها دسته‌ای از مردمان کوچ‌نشین ایرانی تبار بودند که قدمتشان به پیش از هخامنشیان برمی‌گردد. محل زندگی آنان از شمال به دشت‌های جنوب سیبری، از جنوب به دریای خزر و دریاچه آرال، از شرق به ترکستان چین و از غرب تا رود دانوب می‌رسید.

باستان شناسان این فرش را در دومین مرحله کاوش‌های باستان‌شناسی خود و به طور كاملا اتفاقی از درون گوری یخ زده در کوه‌های آلتایی كشف كردند و آن‌ را فرش پازیریک یا فرش "گره دار" نام نهادند. از کاوش‌هایی که در نخستین گور یخ زده انجام شد چیزهای مختلفی چون فرش و لباس بیرون آمد که همه قدمتی بیش از 2500 سال داشتند. در واقع این گور یخ زده در طی 25 قرن از پازیریک محافظت نموده است.

این قالیچه به دلیل سرمای کوهستان کاملا منجمد شده و به همان صورت تا به امروز باقی مانده و همین علت سالم ماندن آن است البته گوشه ای از قالی هم از بین رفته است.

ساختار کلی پازیریک شباهت های بسیاری به نقش برجسته های تخت جمشید دارد و بیشتر پژوهشگران این قالی را از دست بافته های ایرانی در دوران پارت ها و مادها می دانند. حتی نوع گره زدن هم به شیوه قالی بافان ایرانی است. اما برخی پژوهشگران نیز در ایرانی بودن این فرش اشکال نموده اند.

درسال ۱۹۷۸ میلادی این قالیچه را متعلق به ترکان ساکن در آسیا دانستند و یا در سال ۱۹۹۰ میلادی بود که در مقاله ای با نام فرش های قبل از ظهور اسلام این فرش را به اقوام آلتایی نسبت دادند و گفتند آنها بودند که پازیریک را بافتند و فقط از طرح های ایرانی بهره گرفته بودند.

سرگی رودنکو  اما چهار سال بعد در کتاب خود به نام مقابر یخ زده سیبری(سوارکاران عصرآهن مدفون در پازیریک) که در مورد این اکتشافات منتشر شده بود در اثبات ایرانی بودن فرش پازیریک نوشت: " در طرح پازیریک صف‌های منظم مردان و چارپایان که همگی به فاصله ای معین از پی یک‌دیگر می‌آیند به‌ روشنی یادآور رسم‌های تزیینی هخامنشی و آشوری است. هم‌چنین شیوه گره زدن دم اسب‌ها و کاکل آن‌ها به رسم ایرانیان است. هم در پیکرکنده‌های تخت جمشید و هم در فرش پازیریک ستوربانان در سمت چپ اسب گام بر می دارند و دست راست خود را بر پشت گردن اسب نهاده‌اند. آن‌چه آشکار و غیرقابل انکار است تصویر گروهی است شبیه نقش برجسته های تخت جمشید در صف‌های منظم که همگی به یک فاصلة معین از پی یک‌دیگر می‌آیند. نقش گوزن فرش پازیریک از دیگر موارد مهم است."

رودنکو یادآور شده است که این گوزن‌ها از تیره گوزن زرد خال‌دار شاخ پهن و ایرانی است. سپس او اضافه می کند: "‌بدون این‌که بتوانیم به‌طور حتم بگوییم این فرش کار کدامیک از سرزمین‌های (ماد – پارت) (خراسان قدیم یا پارس) است، تاریخ فرش مذکور و پارچه‌هایی که در پازیریک کشف شد قرن پنجم و یا اوایل قرن چهارم پیش از میلاد تشخیص داده می شود." و می نویسد:" تاریخ این قالی از روی شکل اسب‌سواران معلوم می شود. طرز نشان دادن اسب‌های جنگی که به جای زین قالی بر پشت آن‌ها گسترانده‌اند و پارچه روی سینه اسب از مشخصات آشوری‌ها می باشد اما در روی فرش پازیریک ریزه‌کاریهای مختلف و شیوه گره زدن دم اسب‌ها در نقوش برجسته تخت‌جمشید نیز دیده می شود."

پروفسور رومن گیرشمن نیز (ایران‌شناس فرانسوی) به هنگام معرفی چندین ظرف سیمین و نیز تصویر چند سنگ‌کنده بر طاق بستان به شباهت گوزن مشهور به «گوزن بین النهرینی» و گوزن پهن شاخ ایرانی که بدن خال‌دارش با همان شاخ‌های پهناور پوشیده است توجه کرد. وی همچنین به نفوذ هنر هخامنشی بر روی اشیای متعلق به قرون چهارم و سوم پیش از میلاد در قبرهای یخ زده رؤسای قبیلة صحراگردان در پازیریک اشاره کرده و می نویسد: در قسمت مرکزی این فرش یک ردیف ستاره های چهارپر نقش شده که روی اشیای مکشوف در لرستان نیز دیده می شود. نقش حاشیه این فرش کاملا بنابر سنت‌های هخامنشی است و دو ردیف گوزن‌ها و سواره‌ها را نشان می دهد. در این فرش حتی خصوصیاتی از جُل نمد منگوله‌دار یونانی و ایرانی نیز دیده می شود.

از سوی دیگر نوع گره‌های فرش و همچنین یک ردیف ستاره‌های چهارپر نقش شده در قسمت مرکزی این فرش که روی اشیای مکشوف در لرستان نیز دیده می‌شود دلیل بهتری برای نسبت دادن بافت این فرش به قوم لر است.

همچنین در سال 1392 خورشیدی در تحقیقات میدانی انجام شده در روستای کل چندار یا کل چنار خواستگاه مرد شمی در شهرستان ایذه، هیئت باستان شناسی ایرانی- ایتالیایی محوطه ای تاریخی کشف کردند که به 2200 سال پیش  و به دوره الیمایی نسبت داده می شود. خشت‌هایی که در این محوطه باستانی کشف شده است ارتباط معناداری با نقوش فرش پازیریک دارد و می تواند ثابت کند که خاستگاه فرش پازیریک ایران بوده است.

این نکته نیز قابل توجه است  که نقش ونگارهای روی فرش پازیریک شباهت بسیاری با نقش ونگارهای سوزن دوزی بلوچی دارد.

 

خصوصیات پازیریک

این فرش از پشم بافته شده است، به شکل مربع بوده و ابعاد آن 98/1 در 89/1 متر است و در هر سانتی متر 36 گره وجود دارد. پازیریک را نقش هایی از سوارکاران، آهوهای در حال چرا و جانورانی با سر عقاب و بدن شیر و همچنین حاشیه ای پرگل تزیین کرده است. عناصر در آن به طور قرینه بافته شده و اندازه ها در آن متوازن و یکدست است.

درمتن اصلی و قاب های بالایی پازیریک نماد های X مانندی دیده می شوند که در واقع نشانگر درفش کاویانی یا پرچم کاوه هستند که در دوران ساسانیان و اشکانیان به مهمترین پرچم ایران تبدیل شد.

رنگ این فرش در طول سالیان تغییر یافته و رنگ اصلی به سایه های صورتی و سبز کم رنگ تبدیل شده است. فرش پازیریک هم اکنون در موزة آرمیتاژ سن پترزبورگ روسیه نگهداری می شود.

در ایران در سال 1355ش دو نمونه از این فرش در شرکت سهامی فرش ایران بافته شد که موزه فرش ایران یکی از آن‌ها را به معرض نمایش گذارده است.