• ارسال شده در تاریخ : 1396-11-09 در دسته : دانش فرش


فرش قم

قم شهری تاریخی و مذهبی است و در 120 کیلومتری جنوب تهران قرار دارد. مناطق و روستاهای قم در موقعیت های مختلف جغرافیایی قرار گرفته اند و از این رو دارای آب و هوای متنوعی بوده و از وضعیت آب و هوای کویری و بیابانی تا آب و هوای سرد و کوهستانی برخوردارند. بر اساس این تنوع اقلیمی موقعیت های کشاورزی متنوعی در استان به وجود آمده و امکان کشت اکثر محصولات کشاورزی فراهم گشته است.

اکثر روستاییان این استان علاوه بر کشاورزی و دامداری، به امر تولید صنایع دستی نيز اشتغال دارند. یکی از صنایع دستی پر طرفدار در این روستاها قالی بافی است.

صنعت قالی بافی از دیرباز بین عشایر و روستاییان قم رایج بوده و در بین عشایر شاهسون منطقه از قبل به شیوه ذهنی بافی معمول بوده است، اما سابقه آن با شیوه فعلی به حدود 80 سال قبل می رسد؛ زمانی که تجار کاشان دارهای قالی را به آنجا بردند و قالی بافی در مقیاسی محدود آغاز به کار کرد. کمتر از بیست سال پس از آن قالی بافی با ابعادی وسیع تر و با اهداف تجارتی به صورت پیشرفته و قابل ملاحظه ای ادامه یافت. اين صنعت به سرعت در شهر قم معمول و رایج شد و به تدریج در تمام روستاها گسترش یافت.

ساختارکلی فرش دستبافت قم

استفاده از پشم و ابریشم با کیفیت و مرغوب در کنار رنگ ها و نقش های شگفت انگیز، فرش قم را جزو گران قیمت ترین فرش های دستباف کرده است که در دنیا شناخته شده و بسیار محبوب است.

بیشتر قالی های قم تمام ابریشم می باشند و به دلیل قیمت بالا و ظرافت بیش از حدشان معمولا در اندازه های بزرگ بافته نمی شود و بیشتر جنبه تزیینی دارد. با وجود ظرافت در بافت، فرش های قم از استحکام و دوام بالایی برخوردار است و جزو یکی از بهترین فرش های دنیا به شمار می آید.


در آغاز فرش دستباف قم به دلیل بهره نبردن از مواد اولیه مرغوب و بافت های درشت )رجشمار های 40( دارای کیفیت مطلوبی نبود و شهرت فعلی را نداشت. قالیبافان فرش های تمام ابریشم ریزبافت در رجشمارهای بالا تولید نمودند.

درکارگاه های قالی بافی، برای تار و پود و پرز از نخ های پشمی، پنبه ای و ابریشم استفاده میکنند. در ابتدا قالیهایی قم با استفاده از پشمهای نه چندان ظریف و با بافت هایی درشت(رجشمار 40) تولید می شدند، اما پس از مدتی تغییراتی اساسی در طی سال های بعد در این زمینه ایجاد شد. هنرمندان قالی باف قم تحول قالیبافی را به حد تکامل رسانیده و ابریشم را به عنوان تار و یا پرز وارد فرش های پشمی و کرکی کردند که به فرش های «چله ابریشم»و «گل ابریشم» معروف هستند. و امروزه فرشهایی به صورت تمام ابریشم و ظریف با رجشمار بسیار بالا و در حد عالی تولید می کنند که تار و پرز و حتی گاهی پود آنها نیز به طور کامل از ابریشم است.

تعداد رنگهای مورد استفاده در فرش قم نیز به مرور زمان افزایش یافت و از 6 رنگ مورد استفاده در گذشته اکنون به حدود چهل رنگ رسیده است.

عامل تعیین کننده برای شناسایی قالی های قم روش کار است.

قالیهای قم بدلیل ظرافت بسیارشان شهرت دارند زیرا به طور متوسط در هر دسی متر مربع 4000 تا 7000 گره دارند و نوع گره، گره فارسی است و به ندرت جفتی بافی در این منطقه دیده می شود. پرزها در قالی قم محکم و کمی خشن بوده و بیشتر از پشم تابیده بسیار نازک یا ابریشم تابیده بسیار ظریف استفاده می شود. پشم مورد استفاده در فرش های قم نیز از پشمی محلی و بسیار مرغوب به نام سبزوار می باشد. بافت آن بسیار فشرده و بادوام و تار آن از نخ پنبه ای تابیده شده و پود آن نازک تر است. بهره گیری از رنگ های طبیعی و گیاهی در فرش های تمام ابریشم  نیز یکی دیگر از ویژگی های فرش دستباف قم است.

شیوه ی بافت:

بافت این منطقه به شیوه ی لول بافت است. در این شیوه که بیشتر در مناطق شهری رایج است، زاویه بین چله ها بین 80-120 درجه در نوسان است و هر قوس در پشت فرش، نشان گر یک گره است و گره ها به شیوه ی فارسی و گره نامتقارن زده می شود. تراکم گره در فرش های ریز بافت و ابریشمی در بسیاری از موارد به مرز یک میلیون گره در متر مربع نزدیک می شود. در این شیوه از دو پود زیر (کم تاب و ضخیم) و پود رو (پر تاب و نازک) استفاده می شود.

بافت قالی های قم بسیار فشرده و بادوام و گره ها در پشت فرش کاملا منظم است. پرز ها در قالی محکم و ارتفاع آن ها معمولا کوتاه است. این امر مستلزم زمان و دقت بیشتر بافندگان است که امروزه در بعضی از مناطق متاسفانه این اصول از حیث سرعت بخشیدن و تمام شدن پیش‌تر از موعد مقرر بافت فرش رعایت نمیشود.

طرح های رایج فرش دستباف قم

طرحهای قالی قم همانند رنگهای مورد استفاده از تنوع و گستردگی خاصی برخوردار است. نقشه های قالی های قدیمی قم را طرح های مشهور به لچک و ترنج شاه عباسی، محرمات، محرابی و شکارگاه تشکیل می دادند. این طرح ها که با اقتباس از نقشه های کاشان و اصفهان تهیه شده بود به سرعت با خلاقیت طراحان قم دچار تحول شد و سبک جدیدی در صنعت قالیبافی به وجود آمد. این سبک با ویژگیهایی نظیر طراحی استادانه و هماهنگی نقوش و رنگ آمیزی بدیع و کم نظیر به "سبک فرش قم" مشهور شد.

طرحهای اسلیمی، ختایی، لچک و ترنجدار و نیز طرحهای درختی همانند قالیچه های اصفهان از جمله طرحهایی است که بیشترین تولید را به خود اختصاص می دهد. طرح قالیهای شکارگاهی نیز گر چه از اصفهان نشأت گرفته است، ولی نمونه های فراوانی از این طرح را در قالیهای ابریشم بافت قم می توان مشاهده نمود.

بافت طرحهایی هندسی همانند قالیهای قفقاز و نقشهای هراتی موسوم به ماهی درهم که در مدالیونی چند ضلعی متن قالی قم را به خود اختصاص می دهند نیز از طرح های مرسوم در فرش های قم است.

به طور کلی تنوع طرح فرش در قم بسیار بالاست و به راحتی می توان اقتباسی ماهرانه از همه سبک های مناطق فرش بافی ایران را مشاهده کرد. در بیشتر موارد بافندگان قمی، طرحهای سایر مراکز قالیبافی ایران را که در مرور زمان مطلوب و مقبول همگان واقع شده اند با مختصر تغییراتی می بافند.

بازار فرش دستباف قم

امروزه فرش دستبافت قم در بازارهای جهانی به بافت و طرح اصیل و رنگ آمیزی بدیع  و زیبا شهرت یافته است و 90درصد تولیدات فرش دستباف قم به کشورهای مختلف اروپایی، آمریکایی و برخی کشورهای آسیایی مانند ژاپن صادر می‌شود. اما در وضعیت امروزی با توجه به بالا بودن هزینه های تولید و مواد اولیه، دستمزد بافنده و ظهور کالاهای جانشین و همچنین کاهش تقاضای جهانی فرش دستبافت، موجب شده تا تولید و عرضه فرش دستبافت کاهش یابد، و دیگر کشورها مانند هند، چین و ترکیه در بازارهای جهانی از جایگاه بهتری بهره مند شوند.

 

کلمات کلیدی: فرش دستباف قم، فرش قم، فرش تمام ابریشم قم، سبک فرش قم، مهم ترین مرکز تولید فرش ابریشم